Jaap

Ik liep door de Appelstraat toen ik opeens een “Ha Paul!” hoorde.
De bron van deze groet was Cornelia, een 82 jarige dame, tenger en klein van stuk met die typische vooroorlogse doorzettersogen die achter een dubbel focusbril nieuwsgierig/kritisch de wereld in koekeloerden.

Sommige mensen vergeet je nooit. Cornelia en haar man Jaap zijn daar twee van. Ooit was Jaap een keer te gast in mijn programma Hot Talk die, toevallig of niet, die bewuste zondag op 5 mei viel.
Vijf mei, Bevrijdingsdag en Jaap had een typisch Haags oorlogsverhaal dat er niet om loog. Ik vergeet nooit zijn rijzige gestalte, markante kop met een kuif waarin weliswaar wat zwakjes en aanzienlijk grijzer dan voorheen, maar toch de contouren nog zichtbaar waren van wat ooit ergens in de jaren vijftig een kloeke rock and roll kuif moet zijn geweest.
De man was een gemoedelijk verteller over zijn werk als kelner op de Holland Amerikalijn en andere banen die zijn grillig curriculum vitae sierden. Hij marineerde zijn verhalen in een soort van milde humor met af en toe een toefje zelfspot, een verbaal gerecht van gemoedelijkheid waarvan anno 2010 nog maar weinigen het recept kennen.
Toen ik Jaap uitnodigde voor mijn programma, was er één verhaal dat de hoofdmoot zou uitmaken van de twee uur durende uitzending.
We schrijven eind 1944. Plaats van handeling een bescheiden Haags pleintje dat aan de Soestdijksekade grensde.
De situatie in het ouderlijk huis van de toen 14 jarige Jaap werd meer en meer onhoudbaar. De combinatie van teveel monden en te weinig voedsel noopte uiteindelijk tot desperate actie. Twee jongere broertjes van 7 en 9 jaar moesten in voedselveiligheid gebracht worden. De dominee had via clericale kennissen ergens noordelijk hoog in Groningen, onderdak weten te vinden in een landelijk dorpje.
Het vervoer zou per bakfiets met houten banden geschieden. Complicerende factor was dat de beschikbare bakfiets geen ketting meer had, dus dat werd lopen. Het 17 jarig blonde nichtje Saskia zou Jaap bijstaan in zijn exodus. Als het grut in Groningen was afgeleverd zouden Saskia en Jaap op de terugreis zoveel mogelijk voedsel proberen op te halen bij de boeren en dat zorgvuldig verstoppen onder een zeil op de bakfiets. Een griezelig naïef plan waar de kans op mislukken levensgroot aanwezig was, maar waar op de een of andere manier een Grote Zegen op leek te rusten.
Boeiend vertelde Jaap over het vertrek van het pleintje, zijn twee jongere broertjes in dekens gehuld op de bakfiets en Saskia en hij, duwend tegen de stuurstang de nacht in. Als ze maar eenmaal voorbij Kampen waren. Daar was het een stuk veiliger, zo vertelde men hen.
De nachtelijke tochten, dit vanwege de relatieve veiligheid, en overdag slapend in een hooiberg bij welwillende boeren die de bakfiets zorgvuldig verstopten in de varkensstal en wat levensmiddelen onder het dekzeil schoven, het was de rode draad in zijn fascinerende verhaal dat een ode was aan menselijk doorzettingsvermogen.
Soms gooiden boeren nurks de deur weer dicht als Jaap en Saskia aanbelden.
Jaap vertelde ook deze herinneringen met die relativerende/melancholieke grijns die als voice of tone door zijn verhalen twinkelden. Het betrof hier dan vaak godvrezende mensen, zo vermoedde hij, maar gelukkig waren er veel meer wat minder godvrezende mensen die het kleumende bakfietsgezelschap wel verder hielpen.
Na ruim drie maanden arriveerde de bakfiets zonder ketting, maar wel met wat voedsel aan boord weer op het Haagse pleintje nabij de Soestdijksekade.
Alles was wonderwel goed gegaan en dankzij kruipdoor-sluipdoor-wegen, die al lopend enorme omwegen bleken te zijn, hadden Jaap en Saskia het driewieligevoertuig ongemerkt langs controleposten weten te loodsen.
Jaap vertelde zijn verhaal in de studio met naast de mengtafel een beduimelde kaart van Nederland uit 1963, waar de hele route met een dikke potloodstreep was geaccentueerd.
Juist in zijn onopgesmukte gewoonheid had Jaap een bijzondere indruk bij mij achter gelaten.
Zo af en toe kwam ik hem tegen en dan maakten we een praatje dat door die aangeboren gemoedelijkheid van Jaap aangenaam en rustgevend tegelijk was.

“Hoe is het met Jaap?” wilde ik dan ook gelijk van Cornelia weten.
“Jaap is dood!” knalde zij gelijk haar mededeling mijn schedel in. .
Even duizelde het me. “Jaap dood? Maar hoe kan dat nu?”
“Ja Paul, iedereen kon het niet geloven want de man was zo ongelooflijk sterk. Als een os zo sterk. Enfin, je kent de verhalen van ‘m, hè? Over de oorlog. Maar een maand geleden is tie overleden. Kanker. Hij was al min of meer opgegeven door de artsen hoor, dus ik zeg nog tegen hem: ‘Jaap, doe nou die chemokuur niet. Je bent nu nog goed bij. Laten we zolang je nog hebt van elkaar genieten.’ Maar ja, Jaap, hè. Als er één man wilde overleven was het wel mijn Jaap. Dus hij aan de chemokuur. Want hij pakte alles aan om niet dood te gaan. Dat heeft hij 14 dagen volgehouden, die chemokuur en toen was het einde oefening. Hij had zoveel pijn. Ik heb hem zo zien lijden. Klinkt misschien gek, maar ik was blij toen het over en uit was. Niet voor mij hoor, ik had 100 willen worden met die man en nog veel ouder ook. Maar hij had zo’n ongelooflijke pijn. Toen die laatste weken die twinkeling in zijn ogen weg was, voelde ik het. Het is afgelopen met Jaap. Die twinkelende ogen, dat was een beetje zijn handelsmerk, hè? Die ogen, samen met die kuif van ‘m; daar ben ik als meisje als een blok voor gevallen. Echt als een blok. Jaap was mijn alles. Maar goed, ik moet weer verder want ik heb gelazer met de uitvaartverzekering. Die zijn nog niet van mij af, al moet ik naar de ombudsman. Nou, succes Paul. Daag.”

Ik keek hoe de frêle Cornelia haar hallelujafiets wiebelig het verkeer instuurde.
Jaap was dood. Het bericht wilde die week niet meer uit mijn kop. Want met Jaap was er nog iets anders gestorven. Een zeldzaam soort gemoedelijkheid met een vriendelijk menselijke maat.
“Iedere tijd heeft zo z’n goeie en slechte kanten,” zei Jaap meerdere malen relativerend tijdens de uitzending.
Dat klopt, net zoals ieder tijdsgewricht zo zijn eigen schaarste kent.

Geplaatst op: Woensdag 14 april 2010 om 12:57 uur